آشنایی با خصوصیات اسناد تجاری و نحوه مطالبه آنها

برای شروع سخن بهتر xadاست ابتدا به تعریف سند بپردازیم. سند در لغت به نوشتهxadای گفته میxadشود که به آن اعتماد میxadشود و در اصطلاح حقوقی نوشتهxadایxad است که در مقام دفاع یا دعوا قابل استنادxad باشد و بتوان از آن برای اثبات عمل، قرارداد یا تعهد استفاده xadکرد.

اسناد در یک تقسیمxadبندی به اسناد عادی و رسمی و در تقسیمxadبندی دیگر به اسناد xadتجاری و غیرتجاری تقسیم میشوند که در این مقاله میخواهیم با سند تجاری آشنا xadشویم. گفتنیxad است اسناد در ایران باید به زبان فارسی تنظیم شوند.

سند عادی و رسمی

اسناد به لحاظ اعتباری که به آنها داده میxadشود، به اسناد عادی و رسمی تقسیم میxadشوند.

سند رسمی به سندی اطلاق میxadشود که در دفاتر ثبتxad اسناد xadو xadاملاک، دفاتر xadاسناد xadرسمی یا نزد مأمورین xadرسمی در حدود صلاحیت آنها و بر طبق مقررات قانونی تنظیم میxadشود. مانند سند نکاح.

سند عادی سندیxad است که توسط افراد عادی تنظیم میxadشود بدون آنکه مأموران رسمی طبق مقررات قانونی در تنظیم آن دخیل باشند. مانند مبایعهxad نامهxad هایی که در دفاتر املاک تنظیم میشود.

سند تجاری و سند غیرتجاری

تقسیمبندی دوم اسناد، با توجه به وجود ویژگی «تجاری» در آنهاست.

سند تجاری در قانون تجارت ایران تعریف نشده xadاست. اما در مفهوم عام و کلی میتوان گفت هر سندی که در تجارت و در روابط بازرگانی بهxadکارxad برود، میxadتواند یک نوع سند تجاری باشد که در این مفهوم علاوه بر چک، سفته و برات، شامل اسنادی نظیر بارنامه نقلxad و xadانتقال، اوراق قرضه و … میxadشود.

اما در مفهوم خاص میxadتوان گفت اسنادی تجاری تلقی میxadشوند که مورد حمایت خاص قانونگذار قرارxad گرفته و علاوه بر کارکرد تجاری دارای اوصاف خاص تجاری نیز باشند. سند تجاری در این مفهوم صرفا شامل چک، سفته و برات میxadشود. اسنادی غیرتجاری هستند که فاقد وصف تجاری باشند مانند شناسنامه و سند xadنکاحیه.

خصوصیات سند تجاری

اسناد تجاری به معنای خاص کلمه (یعنی چک، سفته و برات) دارای اوصافی هستند که آنها را از سایر اسناد تجاری متمایز میxadکند. مهمxadترین این اوصاف عبارتند از:

انعکاس طلب در سند: سند تجاری اصالتا مال نیست بلکه نمایندهی مال محسوب میxadشود. به بیان سادهxadتر، سند xadتجاری معرفِ طلبی است که در آن منعکس شدهxad است و صاحب سند برای اثبات طلب خود باید سند را ارائه xadبدهد، هرچند که قانونxadگذار برای تنظیم سند تجاری مقرراتی پیشxadبینی کرده است که در صورت عدم رعایت این تشریفات، سند مزبور اعتباری نخواهد داشت.

قابلیت نقلxad وxad انتقال: قابلیت انتقال اسناد تجاری این امکان را به دارندهی آن میxadدهد که آن سند را به راحتی در اختیار دیگری قرار بدهد. به این شکل که اگر سند در وجه حامل باشد انتقال سند به سادگیِ تمام و صرفا با قبضxadوxadاقباض (دادxadوxadستد) انجام میشود. چنانچه سند در وجه شخص معین باشد انتقال در صورتی معتبر xadاست که ظهرxadنویسی شده و به امضای آن شخص برسد. (ظهرنویسی کردن به معنای پشتنویسیxad کردن سند و یکی از راهxadهای انتقال سند است).

جنبهی شکلی اسناد تجاری: قانونگذار تجارت برای اسناد تجاری شرایط شکلی خاصی را مقرر xadداشته xadاست که در تنظیم سند و صدور آن باید رعایت شود. ضمانت اجرای عدم رعایت شرایط شکلی این xadاست که سندِ صادره دیگر تجاری نخواهد xadبود و از حمایتxadهای قانون تجارت در خصوص اسناد تجاری بیxadبهره خواهد xadماند. به طور مثال طبق مادهی ۳۰۸ قانون تجارت در تنظیم سفته علاوه بر مهر یا امضای صادرکننده، باید تاریخ صدور، تاریخ پرداخت، و مبلغی که باید پرداخت شود با تمام حروف و نام گیرندهی وجه قید شود در غیر این صورت سفته جنبهی تجاری خود را از دست میxadدهد و صرفا یک تعهد سادهی مدنی خواهد xadبود و از مزایای قانون تجارت بیxadبهره خواهدxad ماند.

مرور زمان: اسناد تجاری (برات، سفته و چک) از مرور زمان برخوردارند. (مرور زمان مدتی xadاست که طی آن حتما باید صاحب حق از طریق مراجع قضایی حق خود را مطالبه و پیگیری نماید، در غیر این صورت با انقضای آن زمان، دیگر دعوای او مسموع نخواهد xadبود (منظور از عدم استماع دعوا آن است که چنین دعوایی در مراجع قضایی قانونا قابلیت رسیدگی نخواهد داشت.) در توجیه این قاعده چنین میتوان گفت: حقی که برای مدت نسبتا طولانی، مورد تعقیب و مطالبه قرار xadنگرفته و طرفین دعوا نسبت به آن دعوا هیچ ادعایی نکردهxadاند، دیگر حقی زنده، ثابت و قابل مطالبه نیست و شکایت نسبت به آن موضوع در محکمه، مسموع نخواهدxad بود. طبق قانون تجارت، مرورxad زمان اسناد تجاری که از طرف تجار یا برای امور تجاری صادر xadشدهxad باشد، ۵ سال از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت یا آخرین اقدام در مرجع قضایی محاسبه میxadشود. مگر اینکه در این مدت رسما اقرار به دِین شده باشد که در این صورت مرور زمان از تاریخ اقرار محاسبه خواهد xadشد. (منظور از اقرار به دِین آن است که بدهکار اعلام میکند بدهی خود را قبول دارد و رسماً اظهار نموده که معادلِ مبلغِ سند تجاری باید به صاحب سند بپردازد. اقرار یک دلیل قانعکننده محسوب میشود.)

برخورداری از مزایای قانونی: یکی از مهمxadترین ویژگیxadهای اسناد xadتجاری، برخورداری از مزایای قانونی است که مختصرا به آنها اشاره میکنیم:

حق انتخاب دادگاه صالح: دارندهی سند تجاری برای طرح دعوا علیه مسئولین سند مختار است به یکی از دادگاهxadهای محل اقامت خوانده (یعنی کسی که میxadخواهد علیه او طرحxad دعوا نماید)، دادگاه محل صدور سند xadتجاری، دادگاه محلxad اجرایxad تعهد یا دادگاه صادرکنندهی گواهی عدم پرداخت در مورد چک مراجعه کند.

درخواست صدور قرار xadتأمینxad خواسته و امکان توقیف اموال بدهکار: یکی از مزایای مهم اسناد تجاری صدور قرارxad تأمینxad خواسته و توقیف اموال بدهکار بدون پرداخت خسارت احتمالی است. مشروط بر آنکه دارندهی سند ظرف مهلت قانونی طلب خود را مطالبه نماید و در صورت عدم امکان، «گواهی عدم پرداخت» دریافت نماید که همان واخواست نمودن سند xadتجاری است در این حالت قرارxad تأمین خواسته بدون پرداخت خسارت احتمالی صادر میxadشود. درxad غیر xadاین xadصورت (یعنی عدمِ دریافتِ گواهیِ عدمxad پرداخت در موعد xadمقرر) توقیف اموال منوط به پرداخت خسارت احتمالی در صندوق دادگستری xadاست.

(مراد از رعایت مهلتxadهای قانونی این است که دارندهی برات و سفته در صورت عدم دریافت وجه باید ظرف ۱۰ روز از تاریخ سررسید، گواهی عدم پرداخت دریافت کند و سفته و برات را واخواست نماید. در خصوص چک، چنانچه محل صدور و محل پرداخت چک یک شهر باشد، ظرف ۱۵ روز و اگر دو شهر مختلف باشد فرد باید ظرف ۴۵ روز گواهی عدم پرداخت دریافت کند.)

مسئولیت تضامنی مسئولان سند xadتجاری: دارندهی سند در صورت عدم پرداخت وجه میxadتواند به هریک xadاز مسئولین پرداخت منفردا یا مشترکا رجوعxad کند و وجه xadسند را مطالبهxad کند، مسئولیت این اشخاص تضامنی xadاست و هرکدام در مقابل دارندهی xadسند مسئول پرداخت کل وجه هستند و چنانچه یکی از آنها کل وجه را پرداختxad کند، مسئولیت سایر مسئولان در مقابل دارندهی سند ساقط میxadشود.

گفتنیxad است مسئولیت تضامنی در مقابل مسئولیت مشترک قرار دارد. در مواردی که چند xadنفر مسئول پرداخت یک دِین باشند، اگر این مسئولیت تضامنی باشد هرxadیک xadاز اشخاص مسئول پرداخت کل وجه سند هستند و با پرداخت یکیxad از xadاشخاص مسئولیت باقی اشخاص در مقابل دارنده ساقط میxadشود اما در مسئولیت مشترک هرxadیک xadاز مسئولین به اندازهی سهم خود در مقابل دارنده مسئول پرداخت دین هستند. درحقوق xadایران اصلxad برxad مسئولیت مشترک است و مسئولیت تضامنی نیازمند تصریح است.

انواع اسناد تجاری

سفته: سفته سندی تجاریxad است که براساس آن صادرکننده سفته تعهد میxadکند مبلغ مشخصی را در زمان مشخص یا عندالمطالبه (یعنی به محض درخواست دارنده) به دیگری بپردازد. برای اینکه سفته سند تجاری تلقی xadشود باید دارای ویژگیxadهای قانونی باشد یعنی دارای مهر یا امضای صادرکننده، تاریخ صدور، تاریخ پرداخت، مبلغ و نام گیرندهی سفته باشد. درxad غیر xadاین صورت از مزایای قانون تجارت بیxadبهره خواهد xadماند. برای آنکه دارندهی سفته بتواند از مزایای قانونی این سند بهرهxadمند شود، باید در سررسید وجه آن را مطالبه کند اگر وجه پرداخت xadشود که مشکلی به وجود نمیxadآید، اما اگر وجه پرداخت نشود دارندهی سفته موظف است ظرف ۱۰ روز از تاریخ سررسید، سفته را واخواست نماید. (واخواست سفته به معنای اعتراض به سفتهxadای است که در سررسید پرداخت نشده و علیه صادرکننده سفته به عمل میxadآید. از xadآنجا که این اعتراض باید به صادرکننده ابلاغ xadشود، واخواست سفته باید در برگهxadهای چاپی مخصوص که توسط وزارت دادگستری تهیه میxadشود به عمل xadآید تا صورت قانونی خود را حفظ کند.)

برات: برات در قانون xadتجارتxad ایران تعریف نشده xadاست و قانونxadگذار صرفا به بیان ویژگیxadهای این سند تجاری اکتفا نموده xadاست. اما میتوان بیانxad نمود که برات سندی xadاست که به موجب آن صادرکننده به دیگری دستور میxadدهد مبلغ معینی را در سررسید معین یا عندالمطالبه (به محض درخواست دارنده) به شخص ثالث یا به حوالهxadکردِ او پرداخت xadنماید. شخصی که برات را صادرxad میکند صادرکنندهی برات، مُحیل یا براتxadکش نام دارد، کسی که پرداخت وجه برات را میxadپذیرد براتxadگیر یا محالxadعلیه یا قبولxadکنندهی برات است و به دارندهی برات محالxadله میxadگویند.

چک: چک سندی xadاست که به موجب آن صادرکننده میxadتواند از حساب موجود در بانک پولی برداشت xadنماید یا به دارایی موجود در بانک بیفزاید. طبق قانون xadصدورxad چک، چک را فقط بر روی بانک میxadتوانxad کشید، به xadبیانxad سادهxadتر محالxadعلیه چک حتما باید بانک باشد و چکهایی که توسط مؤسسات مالی xadوxad اعتباری یا صندوقxadهای قرضxadالحسنه صادر میxadشوند از دیدگاه قانون تجارت چک هستند اما از حمایتxadهای قانونxad صدورxad چک برخوردار نیستند و نوعی حواله تلقی میxadشوند. طبق قانون، در چک باید محل صدور و تاریخ صدور قید شود و به امضایxad صادرxadکنندهی چک برسد، (مهر صادرکننده کافی نیست و مورد حمایت قانون قرار xadنمیxadگیرد) پرداخت وجه چک نباید وعدهxadدار باشد.

انواع چک

چک عادی: چکی است که صاحب حساب نسبت بهحساب جاری خود صادر میکند تا دارندهی چک با مراجعه به بانک مربوطه وجه چک را نقد کند. چک عادی ممکن است در وجه خود صادرکنندهی چک (صاحب حساب) یا حامل یا شخص معین یا به حوالهکرد او صادر شود. اعتبار چک عادی مشروط به اعتبار صادرکننده چک است؛ یعنی دارنده چک تضمینی جز اعتبار صادرکننده ندارد.

– چک تأییدشده: چکی است که اشخاص نسبت بهحساب جاری خود صادر میکنند و بانک تائید میکند که معادل مبلغ چک در حساب صادرکننده چک موجودی وجود دارد. در این صورت بانک حساب صادرکننده را نسبت به مبلغ چک مسدود میکند و سپس این مبلغ را فقط به شخصی که چک تائید شده را نزد بانک میبرد پرداخت میکند.

چک مسافرتی: چکیxad است که توسط بانک صادر xadمیشود و وجه آن در هرxadیک xadاز شعب آن بانک یا نمایندگان آن پرداخت میشود.

چک تضمین شده: چکی است که توسط بانک برxadعهدهی همان بانک به درخواست مشتری صادر میxadشود و پرداخت وجه چک توسط بانک تضمین میxadشود.

تفاوت چک با سفته و برات

با وجود آنکه هر سه، اسنادی عادی تلقی میxadشوند اما چک از نظر اجرا در حکم اسناد لازمxadالاجراست، بنابراین امکان پیگیری چک برگشتی از طریق اجرای ثبت وجود xadدارد اما در خصوص برات و سفته چنین نیست.
چک از ضمانت اجرای کیفری برخوردار xadاست. به بیان دیگر اگر مبلغ چک در سررسید پرداخت نشود و چک برگشت بخورد، دارندهی چک تحت شرایطی میxadتواند وجه چک را از سه طریق مطالبه و پیگیری کند. (از طریق ثبت دادخواست در دادگاه حقوقی، از طریق شکایت کیفری و از طریق اجرای xadثبت). در حالیکه برات و سفته صرفا از طریق حقوقی قابل پیگیری هستند.
در رابطه با برات و سفته، صادر کننده میتواند از مهر یا امضای خود استفاده کند، اما صحت چک منوط به امضای صادرکنندهی آن است.

در چه مواردی چک ضمانت اجرای کیفری خود را از دست میxadدهد؟

گفتیم چک تنها سند تجاریxad است که از ضمانت اجرای کیفری برخوردار xadاست و این مزیت در دنیای امروز از اهمیت ویژهxadای برخوردار xadاست. اما این سند در پارهxadای از موارد این خصلت خود را از دست میxadدهد و دارنده نمیxadتواند از طریق شکایت کیفری حق خود را بازستاند. طبق قانونِ صدور xadچک در موارد زیر، چک جنبهی کیفری ندارد:

چک وعدهxadدار: چک برای اکثر مردم پول نقد تلقی میxadشود و مردم از این بابت به چک اعتماد میxadکنند، پس بهطور قانونی چک باید به صورت نقد و بدون وعده صادر xadشود و به محض ارائه به بانک باید پرداخت xadشود. بنابراین در تمام مواردی که پرداخت وجه چک وعدهxadدار باشد چک جنبهی کیفری خود را از xadدست میxadدهد و دارنده تنها میxadتواند از طریق حقوقی و اجرای ثبت، طلب خود را پیگیری کند. برای نمونه اگر چک صادرxadشده برای تاریخ یک هفته بعد، یا یک ماه بعد یا یک سال بعد تنظیم شود، صادرکنندهی این چک قابل تعقیب کیفری نخواهد xadبود.

چک سفید امضا: درxad صورتی که ثابت شود چک به صورت سفید امضا داده شدهxad است، یعنی هیچکدام از مندرجات چک تکمیل نشده و صرفا امضای صادرxadکنندهی چک در این سند وجود دارد صادرکنندهی چک قابل تعقیب کیفری نیست.

چک بدون تاریخ: چکی که صادرکننده در آن تاریخ قید نکند جنبهی کیفری خود را از دست میxadدهد.

چک مشروط: چنانچه ثابت شود وصول وجه چک منوط به تحقق شرطی بوده xadاست، چک قابل شکایت کیفری نخواهد xadبود. این شرط ممکنxad است در متن خود چک قید xadشود یا به صورت سند جداگانهxadای تنظیم xadشود. به هرحال چنانچه صادرکنندهی چک در محضر دادگاه ثابت کند که وصول وجه چک منوط به تحقق شرطی بودهxad است، چک جنبهی کیفری نخواهدxad داشت.

هرگاه چک بابت تضمین انجام تعهد یا انجام معامله صادرxad شده xadباشد: معمولا چکxadها بیانگر بدهی صادرxadکنندهی چک هستند، اما گاهی اتفاق میxadافتد که قصد صادرکنندهی چک صرفا ارائهی یک تضمین برای انجام معامله یا تعهد باشد، در xadاین xadصورت صادرکنندهی چک قابل تعقیب کیفری نیست، البته مشروط بر اینکه در مرجع قضایی ثابت کند که این چک بابت تضمین انجام تعهد بوده و ارزش دیگری ندارد.

دارندهی چک در صورتی میxadتواند از ضمانت xadاجرایxad کیفری استفاده کند که ظرف ۶ ماه از تاریخ صدور xadچک، گواهی عدم پرداخت از بانک دریافت نماید و ظرف ۶ ماه از تاریخ صدور گواهیِ عدم پرداخت، شکایت خود را به جریان اندازد .

حقوق و اجتماع...